Genel Bilgiler/Qi

QY                                                        Hazyrlayan:Prof.Dr.Cemal Çevik   

Qi ile ilgili olarak simdiye kadar yazilanlari inceledigimizde qi’nin herseyi olusturan bir kuvvet ve kudret olarak tanimlandigini görüyoruz(1). Bu kuvvet hem her seyi olusturur hem de olusan bu seylerin seyliklerini devam ettirmek için onlarin alt yapilarini bir arada tutarak özelliklerinin devamini saglar. Tasi örnek olarak ele alacak olursak qi tasin kütlesini olusturur. Bunun için tasin atomlarini ortaya çikarir var eder ve bu atomlari bir araya toparlayip özel olarak dizerek tasa has bir özellik olusturur. Qi tas için olusan bu özel atom ve molekül dizilisinin bozulmasini da önler ve tas seklinin devamliligini saglar. Bu kuvvetin canlilarda ki tezahür eden sekli candir. Qi canlilarin temel kütlesini ,çatisini olusturdugu gibi bu kütlenin görevlerini yerine getirmesini de saglar. Hücreyi ele alacak olursak hücrenin atom ve moleküllerle organellerini olusturan ve hücrenin yapisi olustuktan sonra bu yapilarin çalismasi için gerekli olan program diyebilecegimiz cani da qi olusturur. Yani qi canli veya cansiz olmak üzere herseye vücut veren, yapilarini bir arada tutan bir kuvvettir. Qi daha yalin bir deyisle canlilara can verendir. Peki, can nedir? Can, ölü bir hücre ile diri bir hücre arasindaki farki olusturan bir yapidir: Varligi sezilir, hissedilir ancak en, boy, agirlik, tad gibi sifatlarla tariflenemez, bilinemez. Can’a hücreyi yöneten bir program olarak bakilabilir. Bu program diri hücrede çalisan bir programdir ve bu programin varligi ve çalismasi sayesinde hücre çevreden kendisini ayirir, kendi bütünlügünü saglar. Hücrenin bütünlügünü saglamasi için gerekli islemler vardir, bu islemler ancak enerji üretilerek yapilabilir. Çünkü her hareketin enerji olarak bir karsiligi ve enerji olarak bir engeli vardir. Bu enerji üretimini dolaysiyla hücre bütünlügünü saglamak için can tarafindan bazi faaliyetler yürütülür. Bu faaliyetlerin çogu hücre DNA’lari üzerinde protein sifreleri seklinde yazilidir. Can bu DNA üzerindeki yazilimlari aktive ederek hücrenin yönetimini saglar. Hücre öldügü zaman DNA’lar saglam kaldiklari halde çalismazlar. DNA’larda hücrenin varligini devam ettirebilmesi için gerekli olan sentez ve yikilim reaksiyonlari ile ilgili bilgiler vardir; ancak bu bilgiler can’in varliginda isler hale gelirler, kullanilirlar. Can olmadigi zaman DNA’larda ayni bilgi bulundugu halde bu bilgiler kullanilamaz. Iste canin bu çalismasi faaliyet olarak adlandirilir, bu faaliyetin yürüyebilmesi için yeteri kadar qi’ye ihtiyaç vardir.

Qi’nin çesitleri (1)

Baslica üç adet Qi’den bahsedilmektedir: Havadan, gökten alinan Yang Qi, topraktan alinan Yin Qi ve ana babadan dogumla alinan, kazanilan Ata Qi veya Kaynak Qi .Bu qi’lerin disinda kalan bütün diger qi’ler bu qi’lerden türerler. Vücutta kan gibi dolasan qi bu üç qi’nin birsesmesinden olusmus kompleks bir qi’dir. Her organ bu qi’den kendi özeliklerine göre istifade ederek kendi iç qi’sini olusturur.
Qi’ler geldikleri kaynaklara göre Yin ve Yang olmak üzere ayrilirlar.
1-Yang Qi (Akciger Qi)

Gökten hava ile gelen qi’akcigerlerce tutulur. Bu akcigerlerle tutulup akcigerleri çalistiran qi’ye Akciger Qi’si adi verilir. Gökten gelen akciger qi’si yukarilardan geldiginden Yang özelliktedir. Aslinda Yang qi ‘si ile akc.ger qiQsi ayni sey degillerdir. Havada bulunan Yang qi akcigerlerce havadan tutuldugu için hatali oalrak akciger qi ‘si denmektedir. Akciger qi’si havadan gelen bu qi ile yerden gelen Yin qi’sinden( yiyeceklerden gelen qi) ve ata qi’den olusur.

2-Yin Qi (Dalak Qi, Earth Qi, Besinsel Qi,)

Dalak araciligi ile topraktaki besinlerden alinan dalak qi’si ise yerden gelen qi olarak kabul edilir ve yer Yin özellikte oldugundan Yin qi olarak adlandirilir. Besinler mideye gelince asitlerle muamele edilirler, kismen enzimlerle parçalanirlar ve özel bir sekle döndürülürler. Bu sekle getirilmis olan besin karisimlari dalaga gönderilirler. Dalakta yiyeceklerden yiyecek qi’si elde edilir. Dalakta yiyeceklerden çekip çikarilan bu qi, dalak qi ‘sinin olusumuna katkida bulunur; Orta Sanjiao’dan gögüse çikar, orada akcigerlere gelir. Akcigerlerde daha önce gelen havadan tutulmus olusturulmus olan, havadan gelen qi ile birleserek toplam qi’yi olusturur.Olusan bu toplam qi akcigerler ve kalbe geçer. Kalpte kana çevrilir. Bu dönüsüm orijinal qi böbrek qi’si tarafindan desteklenir. Dalak qi’si normalde yukariya dogru çikar. Asagiya dogru inerse diyare meydana gelir.

3-Kaynak Qi (Ata Qi,Yuan Qi,Genetik Qi,Kaynak Qi)

Böbreklerde iki tip qi bulunur. Ataqi veya orijinla qi anadan babadan gelen qi’dir. Bu qi böbreklerde tutulur ve diger bütün organlara Canlilik kapisi denilen yerden(Ren-4) dagitilir. Böbreklerde bulunan diger qi, orijinal qi, yiyecek qi’si ve hava qi’sinden olusur. Bu qi’ler kütleleserek Yin’i olusturular Yin böbregin kütlesini olusturur, kütlenin devamini saglar. Diger qi’ler ise böbregin faaliyetlerinin yerine gelmesini saglayan Yang qi’yi olustururlar.
Böbreklerde bulunan qi hem Yin hemde Yang özeliktedir. Bu qi babadan gelen Yang qi ile anneden gelen Yin qi’den olusmustur. Erkek Yang kadin da Yin oldugundan erkekten gelen qi Yang kadindan gelen ise Yin olur. Kaynak qi böbreklerde tutulur. Daha çok sag böbrekte tutulduguna inanilir. Orijinal qi böbreklerde böbrek qi’sini olusturur. Böbreklerde bulunan “öz cevher” qi’ye dönüsür. Kaynak qi ‘ye orijinal qi ‘de denir. Orijinal qi vücudun Yin ve Yang enerjilerinin bir kisminin kaynagidir. Organ Yin lerinin bir kismi orijinal qi’den bir kismi ise yiyeceklerden gelen qi ‘den olusur. Organlarin Yang’larinin bir kismi orijinal qi’den diger bir kismi ise akciger araciligiyla gelen hava qi’sinden olusur.
Orijnal qi’nin bir çok görevleri vardir:
1- Hareket ettirici kuvvet olarak görevleri. Ata qi bütün organlarin görevlerini yapmalarini saglayan dinamik bir hareket ettirici kuvvettir. Canliligin kaynagidir. Can yang tipi bir yapidir, subjektiftir, aktivite ile ilgilidir. Bütün kanallarda qi olarak dolasir. Bütün organlarin Yang etkilerini yapabilmelerini Ata qi saglar, organlardaki Yang’larin kaynagidir.
2- Ata qi, böbreklerde böbrek qi’sini olusturur. Ata qi(Orijinal qi) böbregin bütün faaliyetleri le yakindan iliskilidir. Orijinal qi iki böbregin arasinda göbegin altinda bulunan “Canlilik Kapisi”nda yer alir. Bütün vücudun fonksiyonel aktivitesi için lüzumlu olan isi canlilik kapisindan saglanir.
3- Qi’nin degisimini kolaylastirir.Orijinal qi toplam qi’nin dogru qi’ye dönüsümünü saglar.
4- Kanin dönüsümünü kolaylastirir. Orijinal qi(böbrek Yang’i) yiyecek qi’sini kalpte kana çevirir. Böbrek bu yüzden kan üretiminde yer alir.
Ata qi (orijinal qi) kaynak noktalarindan çikar. Iki böbrek arasinda göbegin altinda yer alir; Alt Sanjiao’dan geçer iç organlara ve kana karisir. Özetle orijinal qi iki böbrek arasinda bulunur; Anababadan gelen esas pre-Heaven qi ‘den ve yiyeceklerden gelen post Heaven qi’den ürer. Yiyeceklerden gelen qi’lerle beslenir Tasima görevi üçlü isiticidan bütün vücuda yayilir. Orijinal qi akupunkturda nasil kullanilir?
1- Her kanalda bulunan Kaynak noktalari ignelenmekle,
2- Göbegin altindaki Ren meridyeni noktalari ignelenerek (Ren-7,6,5,4)
3- Du-4 noktasi ignelenerek aktive edilerek kullanilirhttp://www.ankaraakupunkturdernegi.org
Türev Qi’ler

1- Toplam Qi(Büyük Qi)
Dalak ve Hava qi’leri birleserek Büyük qi’yi olustururlar. Büyük qi kalp ve akcigerleri besler. Akcigerlerin görevlerini yerine getirmesini saglar(qi ve solunum kontrolü)Konusmayi ve sesin kuvvetli çikmasini saglar. Kalp, akcigerler ve extremitelere qi ve kanin akisini saglarhttp://www.ankaraakupunkturdernegi.org
2- Dogru Qi
Vücudun içine dogru akarak onu besleyen ve vücudun yüzeyinde dolasarak onu koruyan olmak üzere iki sekli vardir. Bu yüzden Dogru qi’ye Besleyici qi ‘si ve Savunucu qi’de denilirhttp://www.ankaraakupunkturdernegi.org Büyük qi orijinal qi’nin etkisi ile Dogru qi’ye dönüsür.
Besleyici qi savunucu qi’ye göre daha Yin özelliktedir. Savunucu qi vücudun disina besleyici qi ise içine dogru akar. Savunucu qi vücudu rüzgar, isi, ve nem gibi harici düsmanlardan korur. Ek olarak kas ve deriyi isitir, nemlendirir, besler. Derideki porlarin açilip kapanmasini ayarlarlar(böylece terleme düzenlenir), vücut isisini ayarlar. Akcigerler savunucu qi’nin dolasimini ve derideki porlarin açilip kapanmasini düzenlerlerler. Akciger qi’nin zayiflamasi defensiv (savunucu) qi’nin zayiflamasina sebep olur. Akciger qi’si akcigerler ait qi oldugundan akcigerlerin Yin ve Yang faaliyetlerini düzenler. Bu faaliyetlerden birisinde defensiv qi üretilir.

3-Organ Qi’leri

Üç temel qi birleserek meridyenlerde dolasan ve bu dolasma esnasinda organlara ,dokulara tasinip oralara yerleserek onlarin çalismalarini saglayan Jing Qi’yi, bir diger deyisle genel vücut Qi’si ‘ni olustururlar. Vücut qi’si her organda dolasirken o organa özel qi’ler olusmasini saglarlar. Bu olusum ana kablodan diger kablolara ve bir evdeki elektikle çalisan aletlere elektrik akimi dagitimina benzetilebilir. Ancak bu dagitim esnasinda araya konan bazi cihazlarla her alet için çogu kez özel bir akim olusturulur; akimin siddeti , akimin sekli, voltaji, frekansi ve bu gibi özellikleri aletlere göre ayarlanir. Sonuçta ana akimdan belirli miktarda ve belirli bir frekansta ve belli bir özellikte akim alinir. Her organ için belirli bir frekans araliginda ve belirli bir siddette vücut qi’sinin dagitilmasi organa has qi’lerin olusmasini saglayabilir. Mesela karaciger, kanallarda dolasan genel vücut qi’sinden(ata qi, yiyecek qi’si, hava qi’si) belirli bir miktar ve özelikte qi alarak kendi yapisi ile ilgili bir qi olusturur: Bu qi’ye karaciger qi’si denilir. Karaciger qi’si karaciger hücrelerinin bütünlük içersinde kendi görevlerini yapmasina olanak saglar. Karaciger qi’si olustuktan sonra genel vücut qi’sinden bagimsiz hareket etmeyerek genel vücut qi’sinin gözetimi altinda karacigere ait isleri yapar. Karacigere ait isler karaciger hücrelerindeki yüklenmis olan is programini çalistirmakla ortaya çikar. Bu çikis için karaciger Yin’inin kullanilmasi gerekir, Karaciger Yin’i karaciger hücrelerinin tümünden olusur ve karaciger görevlerini yapacak sekilde özellesmis hücrelerden olusur. Karaciger hücreleri(Yin’i) çalismaya baslayinca karaciger Yang’ini olustururlar. Her organin kendisine ait qi’leri(canlari) kendi içlerinde bulunurlar. Ancak kanallarda genel vücut qi’sinin akisina etkide bulunurlar. Böylece karaciger kanalinda bir problem varsa bu ya karaciger ile ilgilidir veya genel qi dengesizligi dolaysiyladir. Organlarin durumlari nabiz muayenesi ile anlasilabilir. On iki organa ait 12 nabiz ölçümü alindiginda nabizlarda herhangi bir anormallik yoksa genel qi dengede demektir. Eger organlarin birinde bir problem varsa bu genel vücut qi akisini etkileyeceginden genel bir bozukluga sebep olur. Akupunktura göre bir organin çalismasi bozulursa bu diger organlari da etkileyerek genel vücut dengesini bozar.
Organlar çalisirlarken birbirleri ile iliskili olarak çalisirlar. Bu iliski organlar arasinda iliskiyi saglayan ara kanalda qi akisinin serbest olmasi ile saglanir. Organlarin çalismalari zamana göre degisir, gündüzün aktif bir sekilde çalisan bir organ gece daha az çalisir. Bu az ve çok çalisma esnasinda bu organlara qi akislari degisir. Bu az ve çok çalisma kanallar içersindeki süpaplar(noktalar) araciligi ile saglanir.

Qi’nin görevleri:
-Çevirmek(bir sekli diger bir sekle)
-Tasimak,
-Tutmak,
-Yükseltmek, kaldirmak,
-Korumak,
-Isitmak
Çevirme görevi(transforming):
Dalak- qi’si yiyecekleri yiyecek –qi’sine çevirir. Böbrek qi’si sivilari birbirine çevirir, Mesane qi’si sivilari idrara çevirir, kalp qi’si yiyecek qi’sini kana çevirir.
Tasima
Dalak qi’si yiyecek qi’sini, Akciger qi’si sivilari deriye tasir. Böbrek qi’si yukariya dogru ,karaciger qi’si bütün yönlere dogru, akciger qi ‘si ise asagiya dogru tasima yapar.
Tutma
Dalak qi’si kani damarlarda ve sivilarda tutar. Böbrek ve mesane qi’si idrari tutar, Akciger qi’si ise teri tutar.
Kaldirma
Dalak qi’si organlari yukariya kaldirir,Böbrek qi’si yukariya dogru çikar.
Koruma
Akciger qi’si vücudu dis patojenik faktörlerden korur.
Isitma
Yang-qi’nin bir görevidir. Hem dalak Yang’i hemde böbrek Yang’i özellikle de böbrek Yang’inin isistici etkisi vardir.

QI VE YIN YANG ILISKISI
Yin ve Yang ,qi den türerler. Yin qi’nin görünür hale gelmesi, kitlesellesmeshalidir. Yang ise qi’nin Yin üzerinden hareketle ortaya çikmasidir.
Bu iliskiyi açiklamak için buz dolabi model olarak alinabilir. Buz dolabi bilindigi üzere sogutma islemini yaptirmak için üretilmistir. Bu dolap elektrikle baglantili degilken sogutma görevini yerine getiremez. Buz dolabinin sogutma islemi henüz yapmayan ama sogutma islemi yapabilecek sekilde olan gövdesi YIN olarak kabul edilebilir. Buz dolabi fisle elektrik akimi almaya baslayinca sogutma islemini yapmaya baslar. Buz dolabinin sogutma islemi onun görevidir ve bu görevi yaparken buz dolabi Yang özelligi kazanmaktadir. Çalisan bir buz dolabi Yang özelliktedir. Buz dolabinin gövdesine Yang özelligi kazandirmak için gerekli olan elektrik akimi ise Qi’yi temsil edebilir. O zaman qi Yin’i çalistirarak Yang görevinin ortaya çikmasini saglayan bir seydir, enerjidir.
Qi, Yin ve Yang aslinda birbirlerinden bagimsiz olarak bulunabilecek yapilar degillerdir. Aslinda herseyin özü qi’dir. Hersey qi’nin sekillenmis halidir. Qi bütün maddenin olusmasini saglayan öz ‘dür; bu öz sekilsizdir, kendi basina bir varligi vardir, ancak bu varligi sekle ve harekete dönüsmeden anlasilamaz. Qi sekle büründügünde YIN, harekete dönüstügünde ise Yang olur. Yin ve Yang’in varolabilmeleri ancak qi ile olur. Qi’siz bir Yin ya yoktur ya da nisbi olarak vardir ancak inaktiftir, Yang ise yoktur.
Yin ve Yang sürekli olarak birbirlerine dönüsüm halindedirler. Bir hücreyi ele alalim. Prokaryot bir hücrede hücrenin çatisi hücrenin Yin kismini olusturur. Ancak hücre bütünlügünü korumak için sürekli olarak bazi metabolik faaliyetleri yürütebilmelidir. Aksi taktirde bir müddet sonra parçalanarak yok olur, topraga dönüsür. Bu metabolik faaliyetler bir hareket olustururlar. Bu minik hareketler (kimyasal tepkimelerde hareket tir. ) hücrenin içindeki Yang faaliyetleridir. Bu Yang’larin varligi ile hücre canli olur, aksi taktirde hücrenin canliligindan bahsedilemez. Cansiz olan hücre ise bir müddet sonra entropisi men büyüge ulasacagindan düzenliligi bozulur hücrenin organellerini bir arada tutan moleküller birbirlerinden ayrilirlar. Bu Yang’siz Yin olmaz anlamina gelir. Kimyasal reaksiyonlarin yürümedigi bir hücre ölü bir hücredir, ölü bir hücre ise bir müddet sonra parçalanarak yok olacaktir. Eger hücre bedeni olmazsa bu bedendeki çogu olaylarin yürümesi söz konusu degildir.
Her organin bir Yang bir de Yin ‘i vardir. Organlarin kitleleri Yin’i faaliyetleri ise Yang’i olustururlar. Organlar her ne kadar Yang ve Yin organlar olamak üzere iki kisma yariliyorlarsa da her Yang organin bir Yin’i her Yin organinda bir Yang’i vardir. Daha önce de bahsedildigi gibi bu Yin ve Yanglar Ata qi’den gelen Yin ve Yang tipi qi’lerle havadan gelen Yang ve topraktan gelen Yin tipi qi’lerden olusmaktadirlar.

Kaynaklar
1- Maciocia,G., The Foundations of Chinese Medicine, p, 35-57.1998, Newyork.